Hoe John Wijngaards van binnenuit de kerk probeert te veranderen

Artikel in het Nederlands Dagblad, 4 januari 2022 – door Wim Houtman

De Rooms-Katholieke Kerk houdt ‘oude vooroordelen tegen vrouwen’ in stand, zegt John Wijngaards. Met zijn onderzoeksinstituut in Londen probeert hij verandering op gang te brengen, want dat is ‘onontkoombaar’.

LONDEN
‘Als student zijn mijn ogen al opengegaan’, zegt John Wijngaards (86). Hij deed de priesteropleiding bij de missionarissen van Mill Hill en mocht de Koran niet lezen. ‘Ik ben in Nederlands-Indië opgegroeid en had van mijn vader geleerd dat de islam ook een belangrijke godsdienst is. Voor mij was dat heel normaal. Maar op het seminarie was de Koran een ‘‘verboden boek’’. Over tegenstemmen van het katholieke geloof hoorden we alleen iets uit de tweede hand. Ik vond dat ik als theologiestudent alles moest kunnen lezen. Toen besloot ik: mijn vrijheid van denken laat ik me niet meer afnemen.’

‘Als theologiestudent besloot ik: mijn vrijheid van denken laat ik me niet meer afnemen.’

‘Over de vrouw in het ambt dacht ik toen nog niet na’, vertelt Wijngaards, in zijn huis even ten noorden van Londen. ‘Dat kwam later, toen ik als missiepriester in India werkte. Daar maakte ik kennis met zo’n zeventien of achttien zustercongregaties en ik zag hoe bekwaam die zusters vaak waren. Toen drong tot me door dat er iets helemaal fout zat. Ik ben de bronnen gaan bestuderen en ontdekte dat sommige redenen die in de historie zijn aangevoerd, waarom vrouwen niet gewijd mogen worden, volslagen idioot zijn. Bijvoorbeeld dat een vrouw geen tonsuur kan hebben – de kaalgeschoren kruin, die lange tijd het symbool was dat een priester alle ijdelheid en aardse geneugten had afgezworen. Er werd gezegd dat vrouwen niet zelfstandig kunnen denken, geen leiding kunnen geven; eigenlijk waren ze minderwaardig.’

John Wijngaards, wetenschappelijk actievoerder voor veranderingen in de Rooms-Katholieke Kerk.
Met zijn Wijngaards Institute for Catholic Research (‘dat werd zo genoemd omdat ik enigszins bekend was’) richt hij zich daarom op wetenschappelijk onderzoek. John Wijngaards was van 1976 tot 1982 internationaal hoofd van de missionarissen van Mill Hill en daarna hoogleraar Bijbelwetenschappen aan de theologische opleiding van die congregatie.
Zijn instituut is geen lobby- of actiegroep. ‘Dat heeft geen nut. Tegenstanders van hervormingen in de kerk zijn niet slecht, alleen conservatief. We moeten hen de ogen openen en dat betekent: met bewijsmateriaal komen.’
‘Tegenstanders van verandering in de kerk zijn niet slecht. Ze zijn alleen conservatief.’
Omdat het academische studies zijn, moet het kerkelijk gezag ze wel serieus nemen, zegt Wijngaards, en soms gebeurt dat ook. Zoals met het boek van kunsthistorica Ally Kateusz uit 2019; zij liet aan de hand van historische afbeeldingen zien dat er in de vroege kerk mannen én vrouwen achter het altaar stonden. Blijkbaar waren er vrouwen die als diaken, priester of bisschop fungeerden. Kateusz mocht over haar onderzoek een lezing houden aan de pauselijke Gregoriaanse Universiteit in Rome.

verzet in drie soorten

Drie jaar eerder kwam het Wijngaards Institute met een uitvoerige studie over het katholieke verbod op voorbehoedmiddelen. Alle argumenten werden besproken en gewogen. De conclusie was dat die argumenten zo dwingend niet zijn. Het gebruik van de pil of andere middelen die zwangerschap voorkomen, kan een ‘verantwoordelijke en morele keuze’ zijn, soms zelfs een ‘ethische plicht’. Meteen daarop kwam er een verklaring van katholieke academici die het ‘nee’ tegen anticonceptie verdedigden ‘op vele gronden’.

Over de invloed van zijn instituut zegt Wijngaards: ‘Verzet tegen veranderingen heb je in drie soorten. Als eerste de leken die geloven in het gezag van de kerkleiding. Zolang die nee zegt, hoeven zij verder niet na te denken.

De tweede categorie zijn leiders – bisschoppen, priesters, theologen – die wel weten dat er verandering moet komen, maar die zeggen: ‘‘Ik kan daar niets aan doen. Straks kom ik in conflict met de bisschop en zit mijn parochie zonder pastoor’’. Ik kan me dat wel voorstellen – ook van theologen; die zetten hun baan op het spel als ze publiekelijk van de leer afwijken.
Als derde is er de georganiseerde oppositie, die pal staat voor de leer van de kerk. Dat zag je bij die tegenverklaring over anticonceptie. Deze mensen bedoelen het goed, hoop ik, maar ze staren zich blind op bekende argumenten. Bij hen hoop ik op de intelligentie om zelf te gaan nadenken. Ik denk bijvoorbeeld dat Opus Dei wel gaat veranderen. Daar zitten veel mensen die gestudeerd hebben.’

Veranderingen in de kerk zijn onontkoombaar, denkt Wijngaards. Zoals de kerk al eeuwen met vrouwen, seksualiteit en persoonlijke vrijheid omgaat, is niet houdbaar. ‘Het grootste deel van de Rooms-Katholieke Kerk weet dat er verandering moet komen. Het synodaal proces dat paus Franciscus in gang heeft gezet, kan dat op gang brengen’, zegt hij. De paus heeft alle bisschoppen opgeroepen de komende tijd een inspraakronde te houden met gelovigen en niet-gelovigen over de toekomst van de kerk.

gewetensconflict

Wijngaards heeft net – in het Engels – zijn memoires gepubliceerd, onder de titel Ten Commandments of Church Reform. In het openingshoofdstuk beschrijft hij zijn dubbele verhouding met de Rooms-Katholieke Kerk. In 1994 ontmoette hij in Leuven een jonge vrouw uit India. Ze kwam van het arme platteland uit de laagste kaste van de samenleving. Via de missieschool had ze doorgeleerd en nu studeerde ze theologie. ‘Ik voelde me trots op de Rooms-Katholieke Kerk, die zo miljoenen mensen over de hele wereld herstelt in hun menselijke waardigheid’, schrijft Wijngaards. Maar de jonge vrouw voelt in haar hart een roeping om priester te worden. Denkt u dat ik dat ga meemaken, vraagt ze. Toen voelde Wijngaards ook teleurstelling en boosheid. ‘Dezelfde kerk onthoudt haar nu haar volle waardigheid als kind van God, geschapen naar zijn beeld, delen in Jezus’ priesterschap en koningschap door haar doop.’

Zelf legde Wijngaards zijn priestertaken neer in 1998. Hij was in een ‘ernstig gewetensconflict’ geraakt door een document dat toenmalig paus Johannes Paulus II had ondertekend. Daarin stond dat iemand die openlijk van de kerkelijke leer afwijkt – zoals over de wijding van vrouwen – zichzelf in feite buiten de kerk plaatst.
Het verplichte celibaat was niet de reden van zijn ontheffing. Wijngaards trouwde in 2000. ‘Ik was al goede vrienden met Jackie, die ik in India had leren kennen; zij was daar directrice van een grote meisjesschool. Maar ik heb mijn celibaatsgelofte niet geschonden. En ik ben nog steeds priester; ik heb mijn taken neergelegd, maar niet het ambt. Ik ga soms nog voor in vieringen en als mensen mij nodig hebben, kan ik de sacramenten geven.’

ten-commandments.org
womenpriests.org/nl

Oorspronkelijke publikatie hier: https://www.nd.nl/geloof/geloof/1077403/hoe-john-wijngaards-van-binnenuit-de-rooms-katholieke-kerk-prob